สิ่งที่จับต้องไม่ได้ มีอะไรบ้าง

มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม หรือ มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (อังกฤษ: intangible cultural heritage, ย่อ: ICH) ได้รับการสนับสนุนจากยูเนสโก โดยมุ่งเน้นไปยังวัฒนธรรมส่วนที่จับต้องไม่ได้เป็นหลัก คู่กับแหล่งมรดกโลก ใน พ.ศ. 2544 ยูเนสโกออกสำรวจเพื่อพยายามตกลงนิยาม และอนุสัญญาว่าด้วยการสงวนรักษามรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage) ร่างขึ้นใน พ.ศ. 2546 เพื่อการคุ้มครองและสนับสนุนวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้

ปัจจุบัน (ธันวาคม 2561) ยูเนสโกขึ้นทะเบียนมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้แล้วทั้งสิ้น 508 รายการ ใน 122 ประเทศทั่วโลก

    นิยาม

ตามอนุสัญญาว่าด้วยการสงวนรักษามรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ พ.ศ. 2546 คำว่า "มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้" นิยามดังนี้

“มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้” หมายถึง การปฏิบัติ การเป็นตัวแทน การแสดงออก ความรู้ ทักษะ ตลอดจนเครื่องมือ วัตถุ สิ่งประดิษฐ์ และพื้นที่ทางวัฒนธรรมอันเป็นผลจากสิ่งเหล่านั้น ซึ่งชุมชน กลุ่มชน และในบางกรณีปัจเจกบุคคลยอมรับว่าเป็นส่วนหนึ่งของมรดกทางวัฒนธรรมของตน มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้นี้ซึ่งถ่ายทอดจากคนรุ่นหนึ่งไปยังคนอีกรุ่นหนึ่งเป็นสิ่งซึ่งชุมชนและกลุ่มชนสร้างขึ้นใหม่อย่างสม่ำเสมอเพื่อตอบสนองต่อสภาพแวดล้อมของตน เป็นปฏิสัมพันธ์ของพวกเขาที่มีต่อธรรมชาติและประวัติศาสตร์ของตน และทำให้คนเหล่านั้นเกิดความรู้สึกมีอัตลักษณ์และความต่อเนื่อง ดังนั้นจึงก่อให้เกิดความเคารพต่อความหลากหลายทางวัฒนธรรมและการคิดสร้างสรรค์ของมนุษย์ เพื่อให้เป็นไปตามจุดประสงค์ของอนุสัญญาฉบับนี้ จะมีการพิจารณาเฉพาะมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้เท่าที่สอดคล้องกับบทบัญญัติที่มีอยู่ด้านสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศเท่านั้น รวมทั้งข้อกำหนดให้มีการเคารพซึ่งกันและกันระหว่างชุมชนทั้งหลาย กลุ่มชน และปัจเจกบุคคล และต่อการพัฒนาที่ยั่งยืน

    ประวัติศาสตร์มุขปาฐะ

มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้แตกต่างจากประวัติศาสตร์มุขปาฐะเล็กน้อย (ประวัติศาสตร์มุขปาฐะเป็นการบันทึก สงวนไว้ และตีความซึ่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์โดยอยู่บนประสบการณ์ส่วนบุคคลและความคิดเห็นของผู้เล่า) มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้มุ่งไปที่การสงวนรักษามรดกทางวัฒนธรรม 'ไว้กับ' ผู้คนหรือชุมชนโดยปกป้องกระบวนการที่ทำให้ประเพณีและความรู้ที่สืบทอดกันมาสามารถส่งทอดต่อไปได้ ในขณะที่ประวัติศาสตร์มุขปาฐะมุ่งไปที่การเก็บและรักษาข้อมูลทางประวัติศาสตร์จากปัจเจกชนหรือกลุ่มบุคคล

     การสงวนรักษา

ก่อนที่จะมีอนุสัญญาของยูเนสโก ได้มีความพยายามของประเทศต่างๆ ในการสงวนรักษามรดกทางวัฒนธรรมให้คงอยู่ต่อไป ญี่ปุ่นเป็นประเทศแรกในโลกที่ออกกฎหมายในการคุ้มครองสมบัติทางวัฒนธรรมเมื่อ พ.ศ. 2493 ซึ่งคุ้มครองมรดกทางวัฒนธรรมทั้งประเภทที่จับต้องได้และจับต้องไม่ได้ ประเทศอื่นๆ อาทิ เกาหลีใต้ ฟิลิปปินส์ สหรัฐอเมริกา ไทย ฝรั่งเศส โรมาเนีย สาธารณรัฐเช็ก และโปแลนด์ต่างก็มีโครงการคล้ายกันในเวลาต่อมา

อนุสัญญาที่ยูเนสโกประกาศเมื่อปี พ.ศ. 2546 (มีผลเมื่อวันที่ 20 เมษายน พ.ศ. 2549) กำหนดให้ประเทศภาคีจัดทำรายชื่อมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ และดำเนินการเพื่อให้มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ สามารถดำรงสืบทอดอยู่ต่อไปได้ นอกจากนี้ยังเปิดช่องให้ระดมเงินบริจาคระหว่างประเทศสมาชิกยูเนสโกมาใช้เพื่อการทำนุบำรุงมรดกที่ขึ้นทะเบียนแล้วอีกด้วย ยูเนสโกยังมีโครงการอื่นเกี่ยวกับวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ เช่น โครงการขึ้นทะเบียน "Proclamation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity" ซึ่งเริ่มต้นด้วย 19 รายการเมื่อปี พ.ศ. 2544 เพิ่มเติมเป็น 28 รายการเมื่อปี พ.ศ. 2546 และเป็น 43 รายการในปี พ.ศ. 2548 เหล่านี้ดูเหมือนว่าจะเป็นการแก้ไขความไม่สมดุลในโครงการขึ้นทะเบียนแหล่งมรดกโลก (World Heritage Sites) ที่ซีกโลกใต้เองมักจะเสียเปรียบเพราะมีอนุสาวรีย์หรือสิ่งก่อสร้างที่สำคัญจำนวนไม่มากเท่าซีกโลกเหนือ และท้ายที่สุดโครงการนี้ได้รับการทดแทนโดยการจัด "มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม" หรือ "มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้" โดยองค์การยูเนสโก (UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists) ในปี พ.ศ. 2551

" นวดไทย : มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้แห่งมวลมนุษยชาติ " มรดกทางวัฒนธรรม (Cultural Heritage) ของมวลมนุษยชาติ...

Posted by ATTM TU(Applied Thai Traditional Medicine Thammasat University) on Friday, December 13, 2019

สิ่งที่จับต้องไม่ได้ มีอะไรบ้าง

การแสดงโขน มรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ภาพจากยูเนสโก

     สืบเนื่องจากองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) ได้ประกาศให้โขนไทยเป็นมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ โดยขึ้นทะเบียนอยู่ในประเภทของมรดกทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติ ทำให้ประเด็นเรื่อง “มรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้” เป็นที่พูดถึงอย่างมาก เพราะมรดก ภูมิปัญญา ประเพณี วัฒนธรรมของไทยนั้นมีความหลากหลาย กระจายอยู่ทั่วทุกภูมิภาค อาจสร้างความข้องใจต่อหลายๆ คนว่าอะไรคือสิ่งที่จับต้องได้ และอะไรคือสิ่งที่จับต้องไม่ได้
    ในงานกิจกรรมเชิงปฏิบัติการ “ภาคีเครือข่ายพัฒนาศักยภาพบุคลากรสู่การท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน ด้านมิติมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม หรือ Intangible Cultural Heritage (ICH)” ที่จัดให้กับบุคคลากรเครือข่าย อาทิ กรมส่งเสริมวัฒนธรรม สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และยูเนสโก จัดขึ้นโดยองค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (องค์การมหาชน) หรือ อพท. เมื่อวันที่ 12-13 ธ.ค.ที่ผ่านมา ก็ได้มีการนำเสนอข้อมูลความรู้เรื่องมรดกวัฒนธรรมโดยนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญ เพื่อสร้างความเข้าใจแก่บุคลากรก่อนที่จะนำไปปฏิบัติส่งเสริมมรดกภูมิปัญญาในอนาคต
    ดร.ชูวิทย์ มิตรชอบ รองผู้อำนวยการ อพท. กล่าวว่า ตามที่รัฐบาลนำประเทศไทยเข้าร่วมเป็นภาคีอนุสัญญาว่าด้วยการสงวนรักษามรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ค.ศ.2003 โดยประเทศไทยได้เข้าร่วมในปี พ.ศ.2559 เพื่อส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติทั้งในระดับประเทศและระดับสากล ซึ่งมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้เหล่านั้น ส่วนใหญ่ล้วนกระจายอยู่ในชุมชนต่างๆ ทั่วประเทศ ไม่ว่าจะเป็นประเพณี วัฒนธรรม ภูมิปัญญาพื้นบ้าน นิทานพื้นบ้าน การละเล่นพื้นบ้านทั้งหมดล้วนเป็นอัตลักษณ์ที่โดดเด่น ซึ่ง อพท.ในฐานะเป็นผู้สนับสนุน ส่งเสริมด้านการท่องเที่ยวชุมชน ได้ตระหนักและให้ความสำคัญในเรื่องนี้ และสามารถแนะนำให้ชุมชนได้พัฒนาสู่การเป็นกิจกรรมทางการท่องเที่ยว หรือจุดขายทางการท่องเที่ยวได้ทั้งสิ้น จึงได้จัดกิจกรรมเชิงปฏิบัติการให้ความรู้แก่บุคลากรและภาคีเครือข่ายขึ้นมา เพื่อสร้างความตระหนักและความรับรู้ ความเข้าใจ ให้แก่ผู้เข้าร่วมการอบรม เตรียมความพร้อมให้บุคลากรเหล่านี้สามารถนําหลักการระดับสากลไปใช้ส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมในมิติเรื่องของการท่องเที่ยวได้ต่อไป 

สิ่งที่จับต้องไม่ได้ มีอะไรบ้าง

ดร.ปริตตา เฉลิมเผ่า กออนันตกูล อดีตผู้อำนวยการศูนย์มานุษยวิทยา 

    ด้าน ดร.ปริตตา เฉลิมเผ่า กออนันตกูล อดีตผู้อำนวยการศูนย์มานุษยวิทยา ผู้เชี่ยวชาญด้านมรดกวัฒนธรรม กล่าวว่า ถ้าพูดถึงมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ผู้คนมักจะนึกถึงเรื่องความสวยงาม หรือนึกถึงโขนละคร ซึ่งจริงๆ แล้วไม่ได้มีแค่มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมเท่านั้น ยังหมายถึงสิ่งที่แสดงถึงกลุ่มของตนเอง และเป็นสิ่งที่มีคุณค่าในกลุ่มของตนเอง ในไทยนั้นถือว่ามีอยู่หลากหลายมากๆ ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างอย่าง อาคาร สถานที่ หรือสิ่งที่ธรรมชาติสร้างขึ้นมาก็ตาม แต่ในส่วนของอนุสัญญาว่าด้วยการสงวนรักษามรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ค.ศ.2003 ซึ่งเป็นอนุสัญญาที่หมายถึงสิ่งที่เราต้องส่งเสริมอนุรักษ์ไม่ให้สูญหาย โดยคำว่าจับต้องไม่ได้แน่นอนว่าไม่มีวัตถุ แต่เป็นเรื่องของความคิด ความเชื่อ มีทั้งที่เป็นนามธรรมและรูปธรรม ยูเนสโกสร้างอนุสัญญานี้ขึ้นมาเพราะมีหลายปัจจัย โดยเฉพาะสิ่งที่มีคุณค่าของมนุษย์กำลังสูญหาย เช่น ภาษาถิ่น อย่างในไทย ในโรงเรียนมีการปลูกฝังให้พูดภาษากลางเป็นส่วนใหญ่ หรือดนตรีพื้นเมืองที่ถูกแปลงเป็นเพลงร่วมสมัย บางแห่งมีการนำไปดัดแปลงทำแผ่นขาย ซึ่งเจ้าของผลงานไม่ได้อะไร จึงจำเป็นที่จะต้องอนุรักษ์อย่างเร่งด่วน
    “ความหลากหลายบางอย่างเราก็ไม่รู้ว่ามันคือวัฒนธรรม เช่น เด็กทำแก้วตกแตกในร้านอาหาร ประเทศไทยเด็กจะร้องเสียงดัง แล้วพ่อแม่ก็ดุด่า แต่ถ้าไปเห็นที่ต่างประเทศ เหตุการณ์เดียวกัน แต่จะไม่ได้ยินเสียงเด็กร้อง หรือผู้ใหญ่เสียงดังเลย เช่น ญี่ปุ่น เขามีวัฒนธรรมความเงียบ เพื่อเป็นการให้เกียรติคนรอบๆ ไม่ให้รบกวน ขณะที่ไทยมีวัฒนธรรมการใช้เสียงเป็นหลัก ซึ่งก็เป็นความแตกต่างทางวัฒนธรรม และเป็นวัฒนธรรมที่เราไม่เคยสังเกต” ดร.ปริตตา กล่าว  

สิ่งที่จับต้องไม่ได้ มีอะไรบ้าง

เครื่องแต่งกายพระนางของโขนอยู่ในประเภทตำนานช่างฝีมือดั้งเดิม 

    อดีต ผอ.ศูนย์มานุษยวิทยากล่าวอีกว่า ในส่วนของเรื่องโขนที่เพิ่งได้ขึ้นทะเบียนไม่นานมานี้ร่วมกับกัมพูชา เป็นคนละประเภทกัน ในส่วนของกัมพูชาเป็นละครโขน (Lkhon Khol Wat Svay Andet) เป็นมรดกวัฒนธรรมจับต้องไม่ได้ของมวลมนุษยชาติ ที่ต้องได้รับการปกป้องอย่างเร่งด่วนแล้ว เพราะว่าใกล้สูญหาย เป็นโขนที่อยู่ในเฉพาะที่ และแสดงขึ้นตามความเชื่อเรื่องของการขอให้การเกษตรมีผลผลิตที่ดี อย่างไรก็ตาม ถึงแม้ว่าประเทศใดก็ตามได้ขึ้นทะเบียนมรดกโลกแล้ว ก็ไม่ได้แปลว่าประเทศนั้นจะเป็นเจ้าของมรดก เพราะว่าการได้รับขึ้นทะเบียนก็คือการประกาศว่าจะอนุรักษ์มรดกภูมิปัญญานั้นอย่างจริงจัง และตัวอย่างวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ถูกแบ่งออกเป็น 6 ประเภท คือ 1.ด้านวรรณกรรมพื้นบ้านและภาษา เช่น พวกนิทานพื้นบ้าน สังข์ทอง ขุนช้างขุนแผน ตำนานจามเทวี ผาแดงนางไอ่ กาพย์เซิ้งบั้งไฟ ฯลฯ 2.ด้านศิลปะการแสดง เช่น หมอลำพื้น ขับเสภา ดนตรีของกลุ่มชาติพันธุ์ หนังใหญ่ ฯลฯ 3.ด้านแนวปฏิบัติสังคม พิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล 4.ความรู้และการปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล เช่น นวดไทย โหราศาสตร์ สำรับอาหารไทย 5.ตำนางช่างฝีมือดั้งเดิม เช่น พวกผ้าทอ ไม้จักสาน 6.ด้านการเล่นพื้นบ้าน กีฬาพื้นบ้าน และศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัว เช่น มวยไทย หมากรุก หมากเก็บ กระบี่กระบอง ฯลฯ
    “อย่างไรก็ตาม มรดกวัฒนธรรมดังที่กล่าวมานี้ส่วนใหญ่จะอยู่ตามชุมชน หลายชุมชนถูกพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยว โดยชูจุดขายทางมรดกวัฒนธรรม ซึ่งบางครั้งการเป็นแหล่งท่องเที่ยวอาจเกิดผลกระทบต่อชุมชน บางชุมชนไม่พร้อมด้วยซ้ำ เพราะว่ามันเปลี่ยนบริบทเดิมที่เขาเป็น เพราะฉะนั้นคนที่มีส่วนเกี่ยวข้องกระตุ้นท่องเที่ยวทางวัฒนธรรมต้องออกจากวงจรนี้ให้ได้ ต้องให้ชุมชนเป็นคนตัดสินใจด้วย” ดร.ปริตตา ฝากทิ้งท้าย

สิ่งที่จับต้องไม่ได้ มีอะไรบ้าง

รัชดาพร ศรีภิบาล รักษาการ ผอ.กลุ่มมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมระหว่างประเทศ 

    ขณะที่ นางสาวรัชดาพร ศรีภิบาล รักษาการผู้อำนวยการกลุ่มมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมระหว่างประเทศ เสริมว่า มรดกวัฒนธรรมจับต้องไม่ได้อาจมีมากกว่า 6 สาขา และ 1 อย่างอาจจัดอยู่ในหลายประเภท เช่น โนรา เป็นทั้งศิลปะการแสดง ประเพณีมุขปาฐะมีการขับร้องภาษาถิ่นใต้ แล้วก็มีเรื่องของช่างฝีมือ เพราะเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายของโนรามีการร้อยลูกปัดประดับด้วย และยังมีเรื่องพิธีกรรม ความเชื่อ เพราะคนภาคใต้มีความเชื่อว่าโนรารักษาโรคได้ โดยรวมแล้วเป้าหมายที่แท้จริงของอนุสัญญานี้คือการสงวน รักษา ส่วนเรื่องการพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวต้องขึ้นกับชุมชน ไม่ควรไปชี้นำให้เขาตัดสินใจเอง
    "อย่างเวลาจัดกิจกรรมเทศกาลงานที่เกี่ยวกับท่องเที่ยว ต้องดูก่อนว่าส่งผลกระทบต่อมรดกอย่างไร ไม่ใช่ทำใหญ่โตไว้ก่อน ซึ่งขัดกับวิถีดั้งเดิม เทคนิคการบริหารจัดการต่างๆ ต้องมองว่าชุมชนคือผู้ได้รับประโยชน์อันดับต้นๆ บทบาทชุมชนจะต้องไม่ลดลง อยากให้ทุกคนตระหนักและเห็นคุณค่าเพื่อการอนุรักษ์ที่ยั่งยืน" นางสาวรัชดาพร กล่าว

สิ่งที่จับต้องไม่ได้ มีอะไรบ้าง

ภูมิปัญญาที่ไม่สามารถจับต้องได้เรียกว่าอะไร

มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม หรือ มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (อังกฤษ: intangible cultural heritage, ย่อ: ICH) ได้รับการสนับสนุนจากยูเนสโก โดยมุ่งเน้นไปยังวัฒนธรรมส่วนที่ในทางกายภาพนั้นจับต้องไม่ได้

มรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ไทย มีอะไรบ้าง

ปัจจุบัน ไทยได้ขึ้นทะเบียนมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ในบัญชี RL แล้ว ๓ รายการ ได้แก่ โขน (ขึ้นทะเบียนเมื่อปี ๒๕๖๑) นวดไทย (ขึ้นทะเบียนเมื่อปี ๒๕๖๒) และโนรา (ขึ้นทะเบียนในปี ๒๕๖๔)

มรดกทางวัฒนธรรม มีอะไรบาง

มรดกทางวัฒนธรรม (Cultural Heritaga) เป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างหรือคิดคนขึ้นมาตั้งแต่ ในอดีต และได้ตกทอดหรือสืบทอดจากชนรุ่นหนึ่งมาสู่อีกรุ่นหนึ่ง เช่น โบราณสถาน โบราณวัตถุ เพลงพื้นบ้าน ภาษา หรือขนบธรรมเนียมประเพณีต่างๆ ด้วยเหตุนี้ค าว่า “มรดกทางวัฒนธรรม” จึงมีลักษณะพิเศษเพิ่มขึ้นจากค าว่า “วัฒนธรรม” โดยทั่วไปตรงที่เรื่องของ ...

ข้อใดเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติที่ Unesco ประกาศขึ้นทะเบียน

วันที่ 15 ธ.ค. 2564 เวลา 17.11 น. เพจเฟซบุ๊ก กรมส่งเสริมวัฒนธรรม เปิดเผยว่า องค์การศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรม แห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ได้ประกาศรับรอง ขึ้นทะเบียน 'โนรา' (Nora, Dance Drama in Southern Thailand) เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ